जगत हितकारणी
अनुपदासनी करमकुंडळी अने तेना खूनी कारनामा
आ वेबसाइटनो उद्देश
अनुपदासना आंधळा अनुयायीओनां काळां कारस्तान
अनुपदास कोण हतो?
"जगत हितकारनी"ना प्रकाशननो इतिहास
अनुपदासना पुस्तकमांथी चोंकावनारी अने भेजांगेप वातो
अनुपदासनी शेतानियत, बेवकूफी, मूर्खता अने लुच्चाईने उजागर करतां केटलांक महत्त्वपूर्ण उद्धरणो
अमने तमारा समर्थननी जरूर छे
अनुपदास कोण हतो?

अनुपदास एक शेतानी दिमागनो अभण माणस हतो, जे मारवाडना सुमेरपुर तालुकाना बांगडी गाममां जन्म्यो हतो. सुथार कोमना हीरासिंघ मदरेचाना नाना पुत्र अनुपदासनी मानुं नाम जैतबी हतुं. अनुपदासनो मोटो भाई भीमसिंघ हतो. १७ एप्रिल १८४८ना रोज जन्मेलो अनुपदास मुख्यत्वे गामना सुखी लोकोनी गायो चराववानुं काम करतो हतो अने एमांथी पोतानुं पेटियुं रळी खातो हतो. पण एना मनमां खूब धन भेगुं करवानी ख्वाहिश सळवळ्या करती हती. आ ख्वाहिश पूरी करवा माटे महेनत के धंधो रोजगार करवाना बदले तेणे लोकोनी गायोनुं दूध काढी लईने बारोबार वेची मारवानुं चालु कर्युं हतुं. पण गायोना मालिकोमां गायोनुं दूध ओछुं आववानी फरियादो ऊभी थवाथी आखरे तेनी दूधचोरीनो भांडो फूटी गयो हतो अने लोको द्वारा हडधूत थवाथी अनुपदास एक दिवस चुपचाप गाम छोडीने भागी गयो हतो.

हकीकते आ माणसनुं मूळ नाम अनुपदास नहीं पण ओखसिंघ हतुं. परंतु चोरीना मामलामां ते पोताना समग्र तालुकामां बदनाम थवाथी हवे पोताने क्यांय आशरो नहीं मळे एवी बीकना कारणे तेणे पोतानुं नाम बदलीने अनुपदास करी नाख्युं हतुं.

"अनुपदास" तरीकेनी नवी ओळख धारण कर्या पछी तेना वतननी पासेना ज पालडी (ता. सुमेरपुर, राजस्थान) गाममां तेना इतिहासथी अजाण एवा एक दयाळु जैने तेने पोतानी दुकानमां नोकर तरीके राखी लीधो हतो अने तेने पोताना घरनां नानां-मोटां काम पण सोंप्यां हतां. चोरीनी आदतथी मजबूर एवा अनुपदासे पोताना कपरा समयमां आशरो आपनार जैनना घरमां ज दागीनानी चोरी करी हती अने तेनी झडती लेवातां तेनी पासेथी मुद्दामाल मळी आव्यो हतो. शेठे तेनी सामे कानूनी कार्यवाही करवाथी त्यांथी पण अनुपदासने भागी जवुं पडयुं हतुं. मनोमन धूंधवायेला अनुपदासे पोतानी सामे कानूननो दंडो उगामनार जैन श्रेष्ठीने सबक शीखववानी पोताना मनमां मजबूत गांठ वाळी हती. धीमे धीमे तेना शेतानी मगजमां वाणिया लोकोने लूंटवानो विचार घर करतो गयो हतो. तेणे धारी लीधुं हतुं के बधा वाणिया बहु पैसादार होय छे. तेमने लूंटी लेवामां आवे तो परसेवो पाडया वगर घणुं धन भेगुं करी शकाय.[जुओ फुटनोट #1]

Anupdas

पैसा भेगा करवानी ल्हायमां ते जुदी जुदी जग्याए नोकरीओ करतो, पण कामचोरीनी आदतथी पीडातो अनुपदास थोडा समयमां ज कां तो पोते कंटाळीने नोकरी छोडीने भागी जतो अथवा तो तेने तेना खराब वर्तावना कारणे नोकरीमांथी काढी मूकवामां आवतो. आ समयगाळामां तेणे थोडा समय माटे जोधपुर स्टेटमां वोचमेन तरीके नोकरी पण करी हती अने फरजना भाग रूपे तेने सरकारी गेस्टहाउसमां मूकवामां आव्यो हतो. परंतु उपरी अधिकारीओनी सामे थई जवानी तेनी खराब आदतना कारणे आ बन्ने जग्याएथी तेने नोकरीमांथी काढी मूकवामां आव्यो हतो.

आम ने आम रझळपाटमां ने रझळपाटमां बारेक वरस काढी नाखीने छेवटे तेने पोतानुं वतन अने पोतानी मा सांभरी आवतां तेणे बांगडी पाछा फरवानुं नक्की कर्युं हतुं. जोधपुरथी बांगडी जवा नीकळेला अनुपदासने पाली शहेर (राजस्थान) पासेना खोड गाममां नाथ संप्रदायना भवानीनाथ नामना साधु साथे मुलाकात थई हती. आ साधुने तेणे मालदार थवानो कोई कीमियो होय तो बताववा काकलूदी करी हती. भवानीनाथने पण तेना देदार जोईने दया आववाथी तेने पोतानी साथे जंगलमां आवीने पोते कहे तेवी साधना करवा तैयार होय तो ते जरूर मालदार थई शके तेम कह्युं हतुं. अनुपदास पण तेमनी साथे जवा तैयार थयो हतो अने मनोमन "हवे तो मालदार बन्या पछी ज वतनमां जईश अने वाणियाओने मारो वट देखाडी दईश" एवा तरंगी ख्वाबोमां राचवानुं शरू करी दीधुं हतुं. गमे तेम, पण वाणियाओने देखाडी देवाना विचारो तेनो पीछो ज छोडता नहोता.

भवानीनाथ साथे रवाना थया पछी पोताना खराब स्वभावना कारणे त्रण चार दिवसमां ज अनुपदासने तेमनी साथे पण वांधो पडयो हतो अने तेणे साधु भवानीनाथने तत्कालीन मारवाडमां बोलाती छेल्ली कक्षानी गंदी गाळो भांडी हती. आथी भडकी ऊठेला भवानीनाथे पोतानुं त्रीजुं नेत्र खोल्युं हतुं अने लाल आंख करीने तेना बरडामां लांबो चीपियो फटकारी दीधो हतो. मोतना भयथी फफडी ऊठेलो अनुपदास मांड मांड पोतानो जीव बचावीने त्यांथी मुट्ठीओ वाळीने नाठो हतो. ए ज वखते तेने जैनोना अने अन्य संप्रदायना साधुओनो पायानो तफावत समजाई गयो हतो.

रस्तामां मनोमन पोतानो दुःखमय भूतकाळ वागोळतां वागोळतां एमांथी बोधपाठ लईने पोताना जीवनमां सुधारो लाववाना बदले फरी एक वार तेना मनमां "वाणियाओने लूंटवाना" इरादाओ सळवळवा मांडया हता. पैसादार थवानो तेनी पासे हवे तो आ एक ज "शोर्ट कट" बच्यो हतो. एना मनमां एक ज विचार घर करी गयो हतो के "बार बार वरसनी मारी रझळपाट अने दीनहीन दशा माटे मात्र अने मात्र जैन वाणियाओ ज जवाबदार छे. हुं एक दिवस जरूर वाणियाओ सामे बदलो लईश." आम ने आम बदलानी आगमां शेकातो अनुपदास एक दिवस फरी पाछो पोताना वतननी नजीक पहोंची गयो हतो.

Anupdas

तेना वतननी आसपास एटले के सुमेरपुर तालुकाना विस्तारोमां ए समये जैनो बहु मोटी संख्यामां वसता हता. जैन धर्मना साधु-साध्वीओने मळता मानपानथी पण ते सारी रीते वाकेफ हतो. ते जोतो के जैन लोको पोताना धर्मगुरुना एक ज वचन उपर लाखो रूपिया वापरी नाखता हता. आ जोईने ते पण मनोमन विचारतो के "हुं पण मारा धरमनो साधु बनी जाउं तो मने पण आवां मानपान मळे." परंतु पोताना शैक्षणिक पछातपणाथी सभान होवाथी ते साधु बनी जतां गभरातो हतो.

अनुपदास अभण अने अक्षरज्ञान वगरनो होवा छतां एक कुदरती वरदान रूपे पोतानी वात बीजाना मनमां ठसाववामां ते माहेर हतो. ते सारी वाक्‍छटा पण धरावतो हतो. आथी तेणे पोतानी वाक्‍छटानो उपयोग करीने पोताना सिक्का जमाववानुं मनोमन नक्की करी लीधुं हतुं अने पोताना प्लानना भागरूपे अनुपदासे पोताना शेतानी भेजामांथी एक नवो ज कीमियो शोधी काढयो हतो. तेणे दाढी वधारीने मुस्लिम फकीर जेवो वेष पहेरी लीधो हतो.7 आ भेजाबाज माणसने खातरी हती के साधु जेवा देखाईशुं तो "वॉणिया रा बावसी रे ज्युं" (वाणियाओना महाराजोनी जेम) तेने पण मानपान मळशे. कंईक अंशे तेनी धारणा साची पण नीवडी हती. एक तो फकीर जेवां कपडां, वधारेली दाढी अने उपरथी थोडी धणी वाक्‍छटा; आ बधानो मेळ थवाथी गामडाना पछात, भोळा अने गरीब माणसो तेने साधु महात्मा समजीने मानपान आपता पण खरा.

पोताना वतनमां परत फर्या पछी ते आटलां वरस क्यां हतो एवा पोताना जूना परिचितोना सवालना जवाबमां पोते साधु बनी जईने धोर जंगलोमां केवी रीते बार बार वरस सुधी आकरी तपस्या करी तेनी काल्पनिक वातो उपजावीने लोकोनी सामे कहेतो. ते कया गुरुनो चेलो छे अने तेना गुरु क्यां छे वगेरे सवालोना जवाबो ते सीफतथी उडाडी देतो अने पछी दयामणुं मों करीने आकाश तरफ बे हाथ फेलावी देतो.

अनुपदासना आकाश तरफना इशाराथी बिचारा अभण लोको अने तेना जूना परिचितो एम समजता के तेना गुरु देव थई गया छे अने उपर स्वर्गमां चाल्या गया छे!

चालाक अनुपदासे गरीब, अभण, नवरा, कामधंधा वगरना अने मानसिक तेम ज सामाजिक रीते पछात एवा लोकोना मनमां एक वात बराबर ठसावी दीधी हती के पोताने जे चोरीना आरोपसर गाम छोडवुं पडयुं हतुं ए गायोना दूधनी चोरी पोते क्यारेय करी ज नहोती. पण "वाणिया लोको जादुथी गायोनां आंचळमांथी दूध काढी लेता हता अने पोते तो चोरीनो आरोप पामीने वगर कारणे बदनाम थयो हतो." आथी पोते वैरागी बनीने जंगलोमां बार वरस सुधी धोर तपस्या करी हती अने "भगवानना हुकमथी" ते पोताना गामना "गरीब माणसोनी सेवा करवा" परत फर्यो छे. जैन श्रावकना घरमां करेली दागीनानी चोरीवाळो मुद्दो तेणे चालाकीथी उडाडी मूक्यो हतो.

Anupdas

"भगवाने आपेला हुकमना कारणे" ज पोते "ओखसिंघ"मांथी "संत अनुपदास" बन्यो छे एम तेणे लोकोने भरमाववानुं शरू करी दीधुं हतुं अने चालाकीथी पोताना नवा नामनी आगळ पोतानी जाते ज "संत"नुं विशेषण लगाडी दीधुं हतुं.

पोतानी वाक्‍छटानो उपयोग करीने ते बीडीओ फूंकीने टाइम पास करता नवराधूप ग्रामीण लोकोने भेगा करीने पोतानी बडाईओ हांक्या करतो. खास करीने ते दररोज पोताने आवेलां जुदी जुदी जातनां सपनांनी उपजावी काढेली वातो लोकोने कहेतो. जेमके तेने भगवाने सपनामां आवीने आम कह्युं अने तेम कह्युं.

घोर जंगलमां आकरी तपस्या करती वखते पोताने केवी रीते भगवाने दर्शन आप्यां हतां एनी काल्पनिक कथाओ कहीने ते ग्रामीण लोकोनी वच्चे पोतानी जाते ज पोतानी पीठ थाबडया करतो.

ते कहेतो के भगवान तो गरीब लोकोनुं बहु ज भलुं करवा चाहे छे पण अमुक "मेलां तत्त्वो" भगवानना काममां विघ्न नाखीने गरीबोनुं भलुं थवा देतां नथी. पहेलां तो अनुपदास लोकोना मनमां ते मेलां तत्त्वो कोण हशे ते अंगे जिज्ञासा ऊभी करे पछी तेमने ज जवाब पूछे : "तमने शुं लागे छे, ए मेलां तत्त्वो कोण हशे?"

हवनमां हाडकां नाखनाराओनी कथाओ तो बधाए सांभळी ज होय, एटले भोळा गरीब माणसो तरत जवाब आपे के "ए मेलां तत्त्वो एटले राक्षसो."

"शाब्बाश." पोताने आ ज जवाबनी अपेक्षा होवाथी आफरीन थईने ते लोकोने पोरस चडावे : "हवे तमे बोल्या ए साचुं." राक्षसो ज भगवानना काममां विघ्न नाखे छे. खुद भगवाने पण मने आम ज कह्युं छे. पछी धीमे रहीने उमेरे : "ए राक्षसोनो नाश करवानुं काम भगवाने मने सोंप्युं छे." लोको अहोभावथी तेनी सामे जोई रहे एटले ते गरम लोढाने टीपी नाखतो होय एम सामो सवाल करे : "तमे मने भगवानना काममां साथ आपशो ने?" "भगवानना काम"मां साथ आपवानो होवाथी बिचारा भोळा लोको तरत हा पाडी दे. पछी फरी पोतानी चालाकीनो उपयोग करीने अनुपदास धीरेथी वातमां ममरो मूके : "ध्यान राखजो हो, कळियुगना राक्षसोना माथे शिंगडां नथी होतां!"

चालाक ओखसिंघ एटले के जाते बनी बेठेला "संत अनुपदास"ने पोताना वतनमां पोतानी नवेसरनी जिंदगीना थोडा ज दिवसोमां खातरी थई गई हती के "आ गरीब माणसोना खभे बंदूक मूकीने ज वाणिया लोकोने आसानीथी ठार मारी शकाशे." बार बार वरस सुधी आम तेम ठोकरो खाईने तेना माथानां पळियां पण सफेद थई चूक्यां हतां अने लुच्चाईनी साथे साथे हवे तेनामां खंधाईनो पण प्रवेश थई चूक्यो हतो अने तेनुं शेतानी दिमाग पहेलां करतां पण वधु तेज गतिथी काम करतुं थई गयुं हतुं.

* * *

२२ जून १९२१ना बुधवारे सुमेरपुरमां अनुपदास मरी गयो त्यां सुधीमां तेणे आखा सिरोही, पाली अने झालोर प्रान्तना जैनोमां हाहाकार मचावी दीधो हतो. पोताना मोतना आगला वरसे सन १९२०मां तेणे "अनुपमंडळ"नी स्थापना करी हती. आ पहेलां पण जैनो विरुद्धनी बधी प्रवृत्तिओ तेना सीधा आदेश अने सीधी देखरेख नीचे ज थती हती. एक जमानामां काठियावाडना लोको जेम डाकु भूपतना नामथी फफडता हता तेम राजस्थानमां जैनो पोताने संत गणावता डाकु अनुपदासथी फफडता हता.

Anupdas

आ माणस सामाजिक रीते पछात अने मानसिक रीते जड एवा समाजना लोकोमां हिरो हतो. आजे पण राजस्थानमां ए समाजना लोको शिक्षणना क्षेत्रे खास आगळ वध्या नथी तो ए युगना अशिक्षित पछात लोकोनी मानसिकता केवी हशे ए समजवुं मुश्केल नथी. आवा पछात लोको के जेमांना मोटा भागनाओ पासे समय पसार करवानुं कोई साधन नहोतुं अने आम तेम आंटाफेरा मारीने दिवसो गुजारी देता हता तेवा नवरा लोकोने अनुपदासे आबाद रीते पोतानी जाळमां लपेटया हता. तेना इशारे हजारो जैनोनी संपत्तिओ लूंटवामां आवी हती, तेना अनुयायीओए केटलांये जिनमंदिरोमां तोडफोड करीने नुकसान कर्युं हतुं, केटलाये जैन मुनिओ उपर जीवलेण हुमलाओ थया हता अने अनेक जैन ज्ञानभंडारोने आग चांपवामां आवी हती.

---------------------------------------------------

  1. He also began to dress as a religious mendicant. (USURY, DEARTH, AND FAMINE IN WESTERN INDIA. David Hardiman)